تبريز به سبب قرار گرفتن در سر راه شرق و غرب، از بدو پيدايش مركز مبادله كالاهاي بازرگاني كشورهاي اروپايي و آسيايي بوده است و خود نيز بنابه مقتضيات جغرافيايي، محصولات كشاورزي و صنعتي را به دورترين نقاط جهان صادر مي‌كرده است و اين تبادل اقتصادي ايجاب مي‌كرد كه بازارها و مراكزي براي مبادله و فروش كالاهاي شرق و غرب در آن بوجود آيد.  جهانگردان و سياحان و مورخان متعددي از قديم‌ترين ايام تا اواخر قرن نوزدهم در نوشته‌هاي خود از تبريز و بازار تبريز ياد كرده‌اند.

مقدسي در قرن 4 هـ ،  ياقوت حموي در 610  هـ زكريا بن محمد قزويني در 650 هـ  حمداله مستوفي در قرن 8 هـ  كلاويخو در 807  هـ  ماركوپولو در اواسط نيمه دوم قرن 7  هـ  (1271  ميلادي)  كشيش اودوريك در 721  هـ  ابن‌بطوطه در 730  هـ  آمبروزيوكنتاريني در 878  هـ (1474)  جان‌كارترايت انگليسي در 1015 هـ  (1606  ميلادي)  تاورنيه فرانسوي در 1046 هـ ،  شاردن در زمان شاه سليمان صفوي، كارري ايتاليايي در 1052  هـ  از تبريز و بازار آن ديده كرده ونوشته‌هايي بجا گذاشته‌اند كه نشان‌دهندة قدمت و ديرپايي شهر تبريز و ريشة دار بودن بازار آن در اعمال تاريخ پرآشوب اين سرزمين است، تا آن حد كه مي‌توان آن را يكي از بزرگترين بازارهاي ايران و خاورميانه بشمار آورد.

شهر تبريز نه تنها در ملتقاي راه‌هاي شرق به شمال و غرب قرار گرفته بود، خود نيز داراي باغ‌هاي بسيار و دشت حاصلخير وسيع و روستاهاي پر رونق بود.  نگاهي به نفوذ مقياس‌هاي تبريز در سراسر ايران و حتي در كشورهاي همجوار مثل «من»  تبريز و «ذرع تبريز»  اهميت تجاري و مبادلاتي اين شهر را بيش از پيش روشن مي‌كند.  در دوران معاصر كه نقش عمده واردات و صادرات، عليرغم دوري از مبادي وردي، به تهران سپرده مي‌شود اندكي از نقش مبادلاتي تبريز كاسته شده است ليكن هنوز نيز تبريز در صادرات فرش و خشكبار و پوست و چرم مطرح است.  با ازدياد جمعيت در سطح استان و شدت گرفتن مبادلات داخلي، بازار تبريز در نقش يك بازار با اهميت منطقه‌اي به فعاليت مشغول است.  بازار تبريز در مجموع پر ازدحام‌ترين و پر تلاطم‌ترين بخش شهر در روز و يكي از مكان‌هاي بسيار آرام شهر در شب است و با تمامي ارزش‌هاي فرهنگي، اقتصادي و تاريخي خود قلب بخش تجاري شهر مي‌باشد.  نقش و كاركرد بازار تبريز به دليل استقرارهاي سنگين خدماتي خصوصي و عمومي، علاوه بر مقياس شهري آن به دليل هويت بارز اقتصادي از مقياس شهري فراتر رفته و بعضاً مقياس منطقه‌اي و ملي مي‌يابد.  نقش حساس و مؤثر بازار تبريز در كنش‌ها و خيزش‌هاي سياسي و مذهبي در تاريخ كشور همواره تعيين كننده و عامل عمده بوده است.  بازار همواره پاية فعاليت‌هاي شهر و مهم‌ترين عنصر شهر تبريز محسوب مي‌شد.  رونق و كسادي بازار تبريز همواره رونق يا افول شهر را به همراه داشته است و در عرصه متلاطم تاريخ اين امر را به عيان مي‌توان مشاهده كرد.

بازار تبريز مجموعه‌اي از بناهاي تاريخي در هم تنيده است.  تيمچه‌ها، سراها، مدارس و مساجد بسياري اين مجموعه را تشكيل مي‌دهد.  اين بازار پس از زلزلة 1193  هـ  به احتمال زياد در حول و حوش بازار قديم شهر به تدريج ساخته شده است.  نام بانيان سراها و راسته‌ها و تيمچه‌ها هنوز نيز به اين مكان‌ها اطلاع مي‌شود و از نظر غناي معماري گرچه آن را نمي‌توان با بازارهاي شهرهاي كويري كشورماه مقايسه كرد.  ليكن از سازة آجري با كيفيت غني بالايي برخوردار است كه به ويژگي مي‌بخشد.  بافت و سيماي كنوني كمتر نشانه‌اي از تاريخ پر فراز و نشيب و سرسختي تحسين برانگيز آن در ماندن و ادامه حيات به دست مي‌دهد.

راز تبريز در سرسختي آن است.  سرسختي شهري كه با زلزله‌هاي بسيار ويران شد و دوباره در حول و حوش مكان اوليه بر پا شد.  سرسختي شهري كه بارها در آن حكومت دست به دست گشت و پس از هر بار هجوم اقوام و قبايل مختلف به سبب كشش و كشتارها شهر از سكنه خالي شد اما بار ديگر قد علم كرد و آبادي يافت.  گرچه به واقع تاريخ شهر پر از ويراني‌هاي ناشي از سيل و زلزله و كشتار و غارت مغول و تيمور و عثماني و ديگر قلدران تاريخ است اما تاريخ حقيقي شهر، قصة استقامت و پايداري است.  بي‌شك اين راز در متن حوادث واحد تاريخي بزرگتر قابل گشودن است.