استان آذربايجان شرقي كه از استان‌هاي پرجمعيت كشور محسوب مي‌شود، براساس نتايج سرشماري عمومي نفوس سال 1375، به رقم 3325540  نفر رسيده است كه از اين تعداد 1682066  نفرمرد و 1643474 نفرزن مي‌باشندكه نسبت جنسي دراين سال برابر3/102مي‌باشد.يعني در مقابل هر 100  زن 3/102  نفر مرد وجود دارد كه به نسبت سرشماري قبل 2  واحد كاهش يافته است.

از جمعيت ساكن در نقاط مختلف استان تعداد 2004485  نفر در مناطق شهري استان ساكن هستند و 1321056  نفر در روستاها ساكن مي‌باشند.  ارقام فوق نشانگر آن است كه از جمعيت استان 3/60  درصد شهرنشين و 7/39  درصد روستانشين هستند كه با مقايسه آمارهاي سال 65  و 75  اين نتيجه حاصل مي‌شود كه جمعيت شهري افزايش چشم‌گيري يافته است.  لازم به ذكر است كه درصد جمعيت شهري و روستايي در سال 65  به ترتيب 5/51  و 5/48  درصد بوده است.  جداول زير توزيع جمعيت استان به تفكيك شهرستان، ميزان افزايش در شهرستان در بين دو سرشماري، توزيع سني و همچنين جمعيت شهري و روستايي هر شهرستان را نشان مي‌دهد.

توزيع جمعيت استان به تفكيك شهرستان و نقاط شهري و روستايي در سال 1381

(آخرين آمار موجود)

اشتغال و بيكاري

1- وضعيت بيكاري

در آبان ماه 1381 ميزان بيكاري جمعيت فعال 10 ساله و بيشتر استان در نقاط شهري، روستايي و كل به ترتيب 9/10، 9/3 و 8/7 درصد بوده است. در همين زمان ميزان بيكاري كشور در نقاط شهري، روستايي و كل نيز به ترتيب 3/14 ، 9/10 و  8/12 درصد بوده است. در اين زمان استان آذربايجان‌شرقي در مقايسه با ديگر استانها داراي كمترين ميزان بيكاري در كشور بوده است.

جدول 2-3 ميزان بيكاري به تفكيك جنس و نقاط وروستايي كشور و استان، آبان ماه سالهاي 1380 و 1381

منبع : آمارگيري از ويژگيهاي اشتغال و بيكاري خانوار آبان ماه 1380 و 1381

2-وضعيت اشتغال

تركيب شاغلين استان در بخشهاي مختلف نشان مي‌دهد 6/27 درصد شاغلين در بخش كشاورزي، 3/36 درصد در بخش صنعت و 1/36 درصد در بخش خدمات مشغول هستند. اين نسبتها در كشور به ترتيب 8/24، 6/29 و 6/45 درصد است.

جدول 2- 4 تركيب شاغلان استان در بخش‌هاي مختلف اقتصادي در مقايسه با كشور آبان ماه سالهاي 1380 و 1381

جمعيت شاغل، بيكار و جوياي كار

براساس نتايج سرشماري سال 1375  از جمعيت 10  ساله و بيشتر استان كه رقم 2584595  نفر را تشكيل مي‌دهد تعداد 975441  نفر در طبقه‌بندي جمعيت فعال قرار مي‌گيرند كه در اين ميان تعداد 914846  نفر شاغل هستند و بقيه يعني 60595  نفر را افرادي تشكيل مي‌دهند كه در زمان سرشماري بيكار يا جوياي كار بوده‌اند.  اگر رقم بيكاري فوق را با آمار بيكاري سال 65  كه 95364  نفر بوده است مقايسه كنيم نتيجه مي‌گيريم كه سطح بيكاري دراين استان به نسبت جمعيت فعال 4/36  درصد كاهش پيدا كرده است.  به عبارت ديگر درصد اشتغال جمعيت فعال استان 6/5  درصد افزايش يافته و به رقم 8/93  درصد رسيده است.  يعني اينكه با توجه به ارقام فوق‌الذكر نرخ بيكاري در اين استان 2/6  درصد مي‌باشد.

براي ارائه تصويري روشن از وضعيت اشتغال در استان، مراجعه به جداول زير كه تعداد شاغلين استان را برحسب جنس، سن و تفكيك مناطق شهري و روستائي و سطح سواد نشان مي‌دهد خالي از فايده نخواهد بود.در اين قسمت از مجموعه جهت بررسي عميق تر وضعيت نيروي انساني در استان، وضعيت توزيع شاغلان 10 ساله و بيشتر را بر حسب گروههاي عمده شغلي و گروههاي فعاليت بررسي مي‌شود.

جمعيت فعال و غير فعال

از نقطه نظر اقتصادي جمعيت فعال عبارتست از كليه اعضاي 10  سال به بالاي خانوارها كه شاغل يا بيكار (جوياي كار)  هستند و جمعيت غيرفعال هم عبارت است از اعضاي 10  سال به بالاي خانوارها كه شاغل يا بيكار (جوياي كار)  نيستند.  براساس تعريف فوق جمعيت فعال و غيرفعال استان آذربايجان شرقي به تفكيك مناطق شهري و روستايي در جدول زير نشان داده شده است.

تعداد جمعيت فعال و غيرفعال استان برحسب شهر و روستا در سال  1380   (درصد) (آخرين آمار موجود)

نيروي انساني

در تعيين دورنماي بازرگاني هر منطقه و مشخص نمودن پارامترهاي دخيل در سيماي بازرگاني هر استان عامل نيروي انساني بويژه كيفيت و كميت آن، عنصري بنيادين و زيربنايي است.  به منظور  حصول شناخت در اين باب، تلاش بر اين است تا در اين بخش شناختي ضمني از تركيب نيروي انساني استان از ديدگاه سطح سواد، جمعيت فعال و غيرفعال، جمعيت بيكار و جوياي كار، تعداد شاغلين و نيروهاي متخصص بدست آيد.

در بحث نيروي انساني يكي از مهمترين مؤلفه‌ها وجود نيروي انساني متخصص در بخش‌هاي مختلف توليدي، خدماتي واداري درهرمنطقه‌مي‌باشد.جداول زيروضعيت نيروي‌انساني‌متخصص دراستان آذربايجان‌شرقي را برحسب تحصيلات عالي وگروههاي عمده شغلي وتعداد دانش‌آموزان ودانشجويان نشان مي‌دهد.

براساس نتايج طرح آمارگيري جاري جمعيت در سال 1375  جمعيت استان آذربايجان شرقي بالغ بر 2056603  نفر و شهرستانهاي تبريز با اختصاص 1191043  نفر از جمعيت كل استان و شهرستانهاي كليبر با دارا بودن 7939  نفر از جمعيت كل استان پرجمعيت‌ترين و كم جمعيت‌ترين شهرستانهاي استان مي‌باشند.

متوسط تراكم نسبي جمعيت استان 20/45  نفر در هكتار مي‌باشد (در كل كشور 1/35  نفر در هر كيلومتر مربع).  بيشترين و كمترين ميزان تراكم نسبي جمعيت در بين شهرستانهاي استان به ترتيب مربوط به شهرستانهاي گاوگان (88/143  نفر در هكتار)  و شهرستانهاي جلفا (6/5  نفر در هكتار)  بوده است.  براساس نتايج آمارگيري جاري جمعيت استان در سال 1375   تعداد 2940998  نفر از كل جمعيت 6  ساله و بالاتر استان آذربايجان شرقي با سواد بوده‌اند.  بيشترين ميزان با سوادي در بين جمعيت 6  ساله در بين شهرستانهاي استان مربوط به شهرستان تبريز با 1333786  نفر)  و كمترين ميزان آن مربوط به شهرستان كليبر (با 10692  نفر)  بوده است.

در سال 1370  مقدار 2/28%  از جمعيت كل استان از نظر اقتصادي فعال بوده‌اند به عبارت ديگر از هر 5/3  نفر، يك نفر در فعاليت‌هاي اقتصادي شركت داشته و يا در جستجوي كار بوده است.  براساس آمار موجود، سطح بيكاري در سال 75  به نسبت جمعيت فعال 4/36%  كاهش نشان مي‌دهد.

توزيع نسبي شاغلان 10 ساله و بيشتر بر حسب گروههاي عمده فعاليت (درصد) 1380

توزيع نسبي شاغلان 10 ساله و بيشتر بر حسب گروههاي عمده شغلي (درصد) در سال 1380

سطح سواد

بر پايه نتايج بدست آمده از سرشماري سال 1375  از ميان جمعيت 6  ساله و بيشتر آذربايجان شرقي كه رقم 2940998  را نشان مي‌دهد، درصد با سوادي 4/75  مي‌باشد.  با عنايت به اينكه درصد باسوادي در سال 1365  به ميزان 8/53  بوده است.  رقم فوق حكايت از اين دارد كه برنامه‌هاي سوادآموزي در اين استان از توفيق نسبي برخوردار بوده است.  ليكن با در نظر گرفتن درصد با سوادي در كل كشور، كه تقريباً 80  درصد مي‌باشد اين نتيجه حاصل مي‌شود كه سطح سواد در اين استان پائين‌تر از متوسط كشوري است.

توزيع نسبي جمعيت شاغل و بيكار 10 ساله و بيشتر استان برحسب سطح سواد و تحصيلات (درصد) 1380

توزيع نسبي جمعيت شاغلان 10 ساله و بيشتر برحسب وضع شغلي (درصد) 1380

شرايط فرهنگي و اجتماعي استان

شناخت شرايط فرهنگي، اجتماعي و حتي سياسي يك موقعيت جغرافيايي در سياستگذاريها و برنامه‌ريزيها و مديريت بازرگاني نقش مهمي دارد.  فرهنگ به عنوان زمينه‌اي كه باورها، ارزش‌ها، عادات و سنن و اولويت‌بندي‌ها را شامل مي‌شود در عملكرد گذشته‌اش كه تاريخ ناميده مي‌شود تجارب مهم و ارزشمندي در دسترس سازمان دهندگان بازرگاني مي‌تواند قرار بدهد و در كاركرد خود نيز نقش اساسي در حركت و جهت‌گيري نظام بازرگاني دارد.

در اينجا به برخي خصوصيات قومي و رفتاري مردم استان، تاريخچة بازار تبريز، خصوصيات جمعيتي، ساختارهاي اشتغال، سواد و مانند آن اشاره خواهد رفت.

يكي از مشكلات اساسي توسعه استان آذربايجان شرقي عدم تعادل منطقه‌اي داخل استان است.  تمركز جمعيت به عنوان يكي از مهم‌ترين شاخص‌هاي عدم تعادل، توزيع بسيار نامناسب دارد.  شهر تبريز به تنهايي حدود 50%  جمعيت مناطق شهري و حدود 45%  كل جمعيت استان را در خود جاي داده و به تنهايي 52  تا 67%  مهاجران استان را بخود جذب كرده است كه عمدتاً ناشي از وجود فرصت‌هاي شغلي در اين شهر مي‌باشد.

تبريز 4/70%  كارگاههاي بزرگ صنعتي استان را دارا مي‌باشد كه ارزش افزوده آنها 2/92%  كل كارگاههاي بزرگ صنعتي استان است.  در ساية وجود اين كارگاهها، 3/87%  سرمايه‌گذاري صنعتي در تبريز صورت گرفته است كه متعاقباً فرصت‌هاي شغلي فراواني را نسبت به بقيه مناطق استان ايجاد مي‌كند.   از سوي ديگر نيز شهرستان هشترود كم توسعه‌يافته‌ترين شهرستان استان مي‌باشد.

بررسي‌ها نشان مي‌دهد مناطق شهري شهرستان تبريز و آذرشهر، اسكو، ايلخچي، باسمنج، بستان‌آباد، تسوج، خامنه، خسروشهر، سردرود، شبستر، شرفخانه، صوفيان، گاوگان، ممقان، مهربان و  هريس‌ بيشترين رتبة توسعه يافتگي را بين مناطق شهري استان دارا مي‌باشند.  مردم آذربايجان تيره‌اي از ايرانيان مهاجر به فلات ايران‌اند.  به روايتي اين تيره با بوميان ساكن در اين منطقه درآميختند و نيم زباني از زبان‌هاي ايراني به نام آذري را برگزيدند.  اين زبان سالها زبان آذربايجانيان بوده و كم كم با آمدن دسته‌هاي ترك و سكونت‌شان بخصوص در زمان سلاجقه به فراموشي سپرده شد و زبان تركي جاي آن را گرفت كه اكنون 5/99%  جمعيت بدان سخن مي‌گويند و 5/0%  بقيه، زبان‌هاي مختلف مربوط به اقليت‌هاي مذهبي است.  مردم اين منطقه عموماً پيرو دين اسلام و تعدادي نيز پيرو اديان مسيحي، كليمي و زرتشتي‌اند.

براي شناخت درستي از ويژگي‌هاي اجتماعي و فرهنگي استان، شناخت مجموعه شهر و بازار تبريز كه يك مجتمع فرهنگي ـ  اقتصادي است ضرورت دارد.  به نظر مي‌رسد كه تورژ يا تورز از قرن‌هاي دور نام محلي بوده است كه امروز تبريز نام دارد.  اشاره‌هاي تاريخي به وجود آتشكدة آذربايگان در محل تبريز كنوني حكايت از دير سالي شهر تبريز مي‌كند.  ليكن تا قرون متمادي اين شهر و خطة آذربايجان در ساية شهرهايي چون اردبيل (اردويل باستاني)  يا مراغه قرار داشته است.  در نخستين قرن‌هاي هجري تبريز يكي از شهرهاي كوچك آذربايجان تلقي مي‌شد و مركز آذربايجان اردبيل بود.  اما از حدود قرن چهارم هجري به بعد همواره مهمترين شهر اين خطه، شهر تبريز بوده است.  مقدسي و ابن‌حوقل در 367  هجري و ابن‌مسكويه در 421  هجري و ناصر خسرو در 438  هجري از اهميت و آباداني آن سخن گفته و مركز آذربايجان‌اش دانسته‌اند.  در زمان فرمانروايي جانشينان چنگيز تا زمان غازان‌خان و نيز در زمان حكومت قراقويونلو و حكومت شاه اسمعيل اول (تا اوايل قرن 16)  پايتخت ايران بوده است و در زمان قاجار وليعهدنشين شد و كماكان دومين شهر مهم كشور به حساب مي‌آيد.

با انقلاب مشروطه تبريز كه به داشتن بازار بزرگ، آب و هواي خوش و موقعيت نظامي شهره بود، به دليري و آزادگي و ترقي‌خواهي نيز مشهور شد.  قيام دليرانه مردم تبريز و ايستادگي سرسختانه‌شان در برابر استبداد، نه تنها تبريز كه حتي محلات تبريز را نير براي مردم ايران به صورت مكان‌هايي آشنا در آورد.  محلة‌ خيابان و اميرخيز و سرخاب و شتربان در تاريخ معاصر ايران نه تنها محلات تبريز كه محله‌هايي از اين سرزمين وسيع مي‌باشند.  در مسير ترقي‌خواهي و مبارزه با جهل، ناشي از وزش نسيم انقلاب مشروطه، اولين مدارس (مدرسه رشديه)  و اولين كتابخانه (كتابخانه تربيت)  و اولين چاپخانه‌هاي كشور در تبريز ساخته شد.  كارگاهها و كارخانه‌ها نيز در آن احداث گرديد.  ليكن با تمركز قدرت سياسي ـ  اقتصادي و اداري در تهران، رفته رفته توسعه تبريز در محاق قرار گرفت.  سيل مهاجرت سرمايه و نيروي انساني از تبريز بطور خاص و آذربايجان بطور كلي به طرف تهران سرازير شد.  شهر از منابع خود به نفع تهران تهي گرديد.  با آنكه دومين دانشگاه كشور در اين شهر تأسيس شد ولي نيروي متخصص، حتي آنچه در خود تبريز تربيت مي‌شد، به خارج مهاجرت مي‌كرد.  اين روند در حدود دهة‌ چهل با تأسيس كارخانه‌هاي بزرگ در تبريز كم كم متوقف مي‌شود.  گرچه در طول سالهاي اخير تبريز از دومين شهر كشور (از نظر جمعيت)  به چهارمين شهر تبديل شده است، ليكن قدر مطلق جمعيت و اجتماع فعاليت‌ها در آن بگونه‌اي است كه خود به موتور توسعة‌ آينده شهر تبديل گرديده است.  نيروي بالقوة رشد و توسعه‌اي كه امروز در تبريز جمع شده است، ظرفيتي بالاتر از توسعه محدودة‌يك شهر را در اختيار دارد.

دانش‌آموزان و دانشجويان استان برحسب مقطع تحصيلي در سال  1380 (آخرين آمار موجود)