اين شهرستان از نظر موقعيت در شمال مركزي استان اذربايجان شرقي واقع شده كه از شمال به شهرستان كليبر و از غرب به شهرستان جديد ورزقان كه خود قبلأ يكي از بخش‌هاي شهرستان اهر بوده و از جنوب به شهرستان هريس و از طرف شرق به شهرستان مشكين شهر محدود شده است . در حال حاضر پس از تقسيمات كشوري اين شهرستان داراي دو بخش مركزي و هوراند مي باشد كه بخش هوراند نيز در تقسيمات اخير به شهر تبديل شده است . مساحت كلي شهرستان 9/5231 كيلومتر مربع كه 8/11% از مساحت استان را تشكيل مي‌دهد اين شهرستان در 28/38درجه عرض شمالي 39/47 دقيقه طول شرقي واقع شده و ارتفاع ان از سطح دريا 1341 مي‌باشد .

شهرستان اهر در يك منطقه كوهستاني و فلاتي قرار گرفته كه مشخصه اصلي ان رشته كوه قره داغ مي‌باشد كه قلل مرتفع ان چهره كوهستاني به اين شهرستان داده و مهمترين ارتفاعاتي كه اين شهرستان در ان قرار گرفته قيزقلعه‌ سي با ارتفاع 1266 متر و كوه معروف هشت سر با ارتفاع 2536 متر مي‌باشد كه در واقع با وجود انها اين شهرستان شكل دره به خود گرفته و ارتفاعات انها از جهات شمال و جنوب و غرب تا داخل هوراند كشيده شده است و پست ترين نقطه ، بخش كباره هاي رودخانه قره سو كه در قسمت شرقي شهرستان است و محل كشت و زرع انواع محصولات باغي و زراعي مي‌باشد .

گردنه هاي معروف عبارتند از :

1- كويجه بل – سامبران – گيچي قران و مزرعه شادي است اين شهرستان داراي شش دهستان بنام هاي كويجه بل به مركزيت خوينق

2- دهستان اذغان به مركزيت اذغان

3- دهستان اوچ هاچا به مركزيت يغفروزان

4- دهستان ورگهان به مركزيت ورگهان

5- دهستان قشلاق به مركزيت تازه كند

6- دهستان بزكش به مركزيت گرنگاه و بخش هوراند نيز داراي سه دهستان به نامهاي 1- دهستان ديكله به مركزيت مجيد اباد 2- دهستان چهار دانگه به كركزيت اغبراز 3- دهستان دودانگه به مركزيت هوراند مي‌باشد .

بر اساس اخرين سرشماري اين شهرستان داراي 198028 نفر جمعيت كه 117161 نفر يعني قريب به 59% ان جمعيت روستائي و 80868 نفر جمعيت شهري يعني 41% مي‌باشد . نتايج عمومي نفوس و مسكن سال 75 حاكي از توقف رشد جمعيت در ده سال اخير بوده است .

متوسط رشد سالانه جمعيت در دوره 55 تا 1365 بوده است در حالي كه اين رقم در دوره 65 تا 75 به 005/0 درصد كاهش يافته علي رغم مهاجر فرست بودن اين شهرستان افزايش جمعيت طي يك دوره ده ساله ، افزايش 24000 نفري حجم جمعيت از يك سو و مهاجرت همين ميزان جمعيت از سوي ديگر دليل توقف رشد جمعيت مي‌باشد .

مقايسه ميانگين سني و ميانه سني استان با شهرستان حاكي از جواني جمعيت استان به استان است . بر اساس امار سال 75 در حالي كه ميانگين سني استان 6/25 مي‌باشد ميانگين سني شهرستان 3/24 است .

علي رغم نرخ رشد پايين شهرستان به ويژه بين سالهاي 65 تا 75 شهر اهر از جمعيت 25000 نفري در اول انقلاب به شهر قريب به 80000 نفري تبديل شده و نهايتاً اين شهر گسترش بي رويه و توسعه شديد حاشيه نشيني بافت و ويژ گيهاي موجود را فراهم اورده است .

در سال 75 از 145843 نفر جمعيت 10 ساله و بالاتر شهرستان ، 42% از نظر اقتصادي فعال بوده يعني به كار مجاز اشتغال داشته و يا بيكار و در حال جستجوي كار بوده اند . بر اساس امار سال 75 جمعيت شاغل 8/91% جمعيت فعال را تشكيل مي‌دهد . بنابراين 2/8% نرخ بيكاري شهرستان مي‌باشد كه با توجه به نرخ بيكاري استان كه 2/6% مي‌باشد از نسبت بالاتري برخوردار مي‌باشد . بار معيشت در اين شهرستان 53/3 نفر مي‌باشد. در سال 75 از 56144 نفر جمعيت شاغل 10 ساله و بالاتر 40% در بخش كشاورزي ، 2/35% در بخش صنعت و معدن و 5/23% در بخش خدمات اشتغال داشته اند . لازم به ياداوري است 5/23% مشاغل در بخش صنعت و معدن در بخش ساختماني مشغول بودند يعني در اصل كمتر از 3% جمعيت در بخش صنعت اشتغال دارند .

ميانگين درصد باسوادي در شهرستان اهر 35/65% بوده كه از ميانگين با سوادي استان 10% پايين تر مي‌باشد . با توجه به مهاجر فرست بودن شهرستان به شهرهاي تبريز و تهران و ساير مراكز شهري كشور ، سيل مهاجرين روستاهاي منطقه به شهر اهر همچنان كه اشاره شد پديده حاشيه نشيني و عدم تناسب الگوي فرهنگي و مشكلات ساختاري عمراني و اجتماعي را فراهم اورده است . اگرچه در حال حاضر تدابير اصولي دولت تاسيسات زير بنايي لازم در شهر در دست اجرا مي‌باشد كماكان چهره اين شهر از توسعه يافتگي لازم برخوردار نبوده و تاثيرات رواني و اجتماعي منفي از پيامد هاي طبيعي ان است . در رابطه با نيروي انساني موانع و محدوديت هائي كه به چشم مي‌خورد عبارتند از :

. پايين بودن سطح دانش فني

.كمبود شديد نيروي انساني ماهر

. فقدان هنرستان كشاورزي و معدن با توجه به قطب كشاورزي بودن منطقه و وجود معادن غني در ان

.عدم اشنايي مردم به دانش فني و فن اوري مواد غذايي و معدني
 

شهرستان اهر تا اخر سال 75 در مجموع داراي 4/1013 كيلومتر راه ارتباطي بوده كه 73/23% ان يعني 5/240 كيلومتر راه اسفالته و بقيه راهها شوسته بوده است . سهم راههاي اسفالته شهرستان از كل راهها 8/40% مي‌باشد . طول راههاي اصلي شهرستان 30 كيلومتر ، راه فرعي 2/253 كيلومتر و راههاي روستائي 7/464 كيلومتر و ساير راهها ( راههاي عشايري دسترسي ) حدود 5/265 كيلومتر مي‌باشد . سهم هر يك از راههاي ياد شده از مجموع راههاي شهرستان به ترتيب 3 ، 25 ، 46 ، 26% بوده در صورتيكه همين نسبتها در استان 86/12 ، 4/21 ، 3/55 ، 7/8% است . با اين تفاوت كه شهرستان فاقد ازاد راه و بزرگراه بوده و سهم اين راهها از راههاي استان 4% و 22/1% محاسبه شده است .

رتبه شهرستان در درصد راههاي اصلي ، فرعي و روستائي به كل راهها در بين شهرستانهاي استان به ترتيب سيزدهم ، هفتم و دهم مي‌باشد . تراكم راه شهرستان در 100 كيلومتر مربع 4/18 كيلومتر مي‌باشد و در اين شاخص شهرستان در رتبه چهارم قرار دارد .

شهرستان اهر داراي سه اقليم اب و هوايي گرمسير ، سردسير و ميان بند كه ماههاي خشك و يخبندان ان بين 5 الي 8 ماه و ميزان بارندگي ساليانه 250 الي 400 ميليمتر و رطوبت ان حداكثر 82% و حداقل 53% و حداكثر درجه حرارت ان 34+ و 22- سانتيگراد مي‌باشد كه با وجود احداث سد ستارخان تقيرات چشم گيري از نظر اب و هوايي به وجود امده است و علاوه بر سد ستارخان تعداد ده سد خاكي زير 5000000 متر مكعب به شرح جدول ذيل در اين شهرستان وجود دارد .

حجم واقعي مخزنها بر حسب MMM ( ميليون متر مكعب ) مي‌باشد.

شهرستان اهر داراي مناطق گردشگري مثل جنگلهاي طبيعي فندقلو در 20 كيلومتري و اثار تاريخي با ارزش متعددي از جمله بقعه شيخ شهاب الدين اهري – بازار قديمي اهر – مسجد شيخ عماد و مسجد جامع اهري و كتيبه سنگي سغندل و جاهائي نظير كاروانسراي شاه عباس درد گويجه بل و قلعه هاي شيور و بسياري از ان كه در نوع خود نمونه و منحصر به فرد مي‌باشد .

شيخ شهاب الدين محمود اهري استاد شيخ صفي الدين اردبيلي ( جد صفويان ) از عرفاي قرن هفتم هجري در شهرستان اهر متولد شده تا اخرين لحظه هاي عمرش به هدايت و ارشاد طالبان حق و شريعت پرداخت . اين عارف جليل القدر كه مدفن شريفش در جنوب شهر اهر واقع شده و مورد احترام شاه اسماعيل اول و شاه عباس اول بود .

بقعه شيخ شهاب الدين اهري در حدود 400 سال پيش توسط شاه عباس اول بنا نهاده شده كه يكي از اثار تاريخي مهم شهرستان محسوب مي‌گردد . در حال حاضر اطراف بقعه گلكاري شده و با طبيعت و مناظر بسيار جالب و ديدني به پارك شهر تبديل گرديده است .

كل اراضي زير كشت و آيش اين شهرستان قبل از تقسيمات كشوري و انتزاع شهرستانهاي هريس ، كليبر و ورزقان 5/171536 هكتار بوده است كه 5/12% آن به مقدار 5/21504 هكتار بصورات آبي و 5/87% بقيه به مقدار 150032 هكتار بصورت ديم كاشته مي شد . مجموع فعاليتهاي زراعي و باغي در سطح 5/171531 هكتار انجام مي گرفت . از اين مقدار سطح زيركشت باغات اعم از نهال و بارور 3638 هكتار بوده كه سطح زيركشت نهال 761 هكتار با سقف 92/20% و سطح زيركشت درختان باردار 2877 هكتار با سهم 08/79% مجموع اراضي باغي مي باشد .

در الگوي توليد زراعي شهرستان محصولات گندم ، جو و نباتات علوفه اي كش غالب بوده و از نظر باغي محصولات سيب درختي و ميوه هاي هسته دار غالب كشت را به خود اختصاص داده اند .

درخت كاري و نهال كاري و باغداري در اين شهرستان تاريخ درينه اي دارد و از جهانگرداني كه در قرون اوليه اسلام از اين منطقه ديدن كردند از وجود باغهاي آن خبر دادند . در حال حاضر عمده ترين درختاني كه كاشته مي شوند عبارتند از :

سيب ، آلو ، زردآلو ، آلبالو ، گردو و در بعضي از مناطق نيز كاشت درخت تاك و توليد انگور رواج دارد كه در كنار درختان ميوه درختان سايه دار و درختاني كه در صنعت كاغذ سازي و صنايع دستي اعم از درب و پنجره سازي و غيره مورد استفاده است كاشته مي شود و براي كشاورزان و باغداران ارزش اقتصادي داشته و به عنوان يكي از منابع درآمد آنها محسوب شده و نقش اساسي در بازرگاني ايفا مي نمايد .

سطح زيركشت باغات اين شهرستان براساس آخرين آمار موجود 4735 هكتار بوده كه از رقم مزبور مقدار 3828 هكتار باغات و درختان مثمر و 1007 هكتار به كاشت درختان غيرمثمر اختصاص يافته است .

پس از احداث سد ستارخان و بهره برداري از پاياب آن سطح باغات زيركشت افزايش يافته و در حال حاضر روز به روز در حال افزايش مي باشد . كه فعلاً براساس آخرين اطلاعات آماري سطح زيركشت باغات به 5885 هكتار رسيده كه در آينده نزديك شاهد افزايش آن تا 12000 هكتار خواهيم بود . اميد است در برنامه 5 ساله توسعه اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي دولت دولت جمهوري اسلامي ايران تمهيدات لازم علاوه بر توجه بيشتر به كاشت و داشت و برداشت محصولات كشاورزي و باغي اين شهرستان توسط مسئولين عالي رتبه كشوري و استاني زيربط مبذول داشته و با احداث كارخانه كنسانتره و كارخانه هاي جنبي آن توسط بخش دولتي يا خصوصي و فراهم آوردن امكانات لازم ديگر براي كشاورزان منطقه موجب تشويق آنان براي توليد بيشتر گرديده و از به هدر رفتن زحمات آنان به طريق ممكن جلوگيري نمايند چرا كه توليد يكي از اركان اصلي شكل دهي سيماي اقتصادي و اجتماعي و فرهنگي به شمار مي رود و در صورت شكل گيري و رشد توليد در يك منطقه و يا در يك كشور حركت توسعه اي در آنجا آغاز گشته و رفته رفته به ديگر مناطق نيز اثر مثبت خواهد گذاشت و اين امر باعث به حركت درآمدن ساير عوامل موثر در توسعه خواهد گرديد .

در اين شهرستان استارت توليد محصولات كشاورزي به منظور صادراتي نمودن آن در حقيقت با احداث و بهره برداري از سد ستارخان زده شده ولي ايجاد كارخانه و راهنمايي هاي بيشتر كشاورزان موجب به حركت درآمدن چرخه توليد و پيشرفت و توسعه چشمگير منطقه در آينده نزديك خواهد بود كه اين امر خود همت دست اندركاران و همياري مسئولين محترم استاني و شهرستاني را مي طلبد .

طبق آخرين آمار موجود از كل زمين هاي اين شهرستان 5/34% داراي كاربري كشاورزي است كه 3/83% آن بصورت ديم و 7/16% به صورت آبي و نيمه آبي كشت مي گردد و ساليانه تقريباً 58% زيركشت و 42% بصورت آيش باقي مي ماند . از محصولات كشاورزي اشاره شده اين شهرستان گندم و مازاد برمصرف كشاورزان در سال 80 تقريباً 17188 تن در سال 81 برابر 22000 تن بوده كه نسبت به سال قبل از آن حدود 8/33% افزايش داشته است .