1-كليساي سنت استپانوس (كليساخرابه)

    كليساي سنت استپانوس در 16 كيلومتري غرب جلفا و به فاصله 3 كيلومتري كرانه جنوبي ارس در روستاي متروكه اي به نام دره شام قرار دارد . اسم اين كليسا از استپانوس شهيد اول راه مسيحيت به عاريت گرفته شد وبه علت استقرار آن در روستاي دره شام به اين نام نيز خوانده مي شود . درباره تاريخ بناي كليسا اظهارات متفاوتي بيان شده است كه عده اي آن را از بناهاي اول مسيحيت مي دانند . برخي تاريخ بناي آن را به دوره صفويه نسبت مي دهند . سبك معماري اين كليسا آميزه اي است از شيوه هاي معماري اورانور ، اشكاني ، يوناني و رومي كه بعد از به وجود آمدن بناهاي شگرف اچميادزين (ETCHMIATSIN)وطاوئوس (TARDEO)و آختامار(AKHTAR MAR) واستپانوس به شيوه معماري ارمني شهرت يافت .

    كليسا با نوع مصالح ساختماني وتزئينات مفصل وزيباي آن نشانگر اين مطلب است كه كليسا همانند وهمزمان كليساهايي چون طاوئوس در بين قرن چهارم يا ششم هجري مقارن با قرن دهم تا دوازده ميلادي ساخته شده است اين بنا يكي از شاهكارهاي معماري شمال غرب ايران محسوب مي شود . درساخت اين كليسا كلا از سنگهاي محلي منطقه دره شام استفاده گرديده و به علت غني بودن منابع سنگي در منطقه ، سنگهايي به رنگ آبي ، قرمز و زرد به وفور يافت مي شود .درآن زمان با عدم وجود امكانات حمل ونقل ، امكان نداشت مصالح ساختماني اين بناي عظيم را از نقاط ديگر تهيه كنند .هرچند از ساخت بناي كليسا پيش از 1000 سال مي گذرد ولي باروهايي كه در اطراف اين كليسا توام با كاروانسراهايي كه براي استراحت زائرين احداث گرديده مقارن نيست . چون ديواره هاي باروها باسبك معماري كليسا كاملا در نضاد است وبه نظر مي رسد هيچ وقت معمار وطراح كليسا كه از سنگهاي رنگارنگ و زيبا استفاده نموده از سنگهاي خشن و سياه استفاده نكرده است .

اگر از داخل محوطه كليسا بر باروي متصل شده به بدنه ساختمان نگاه مي شود باروي محوطه كليسا بسان وصله اي است كه بر اطراف كليسا دوخته شده است ، لذا نتيجه مي شود كه تاريخ ساخت كليسا با حصار يكي نخواهد بود .

بنظر مي رسد در زماني از تاريخ براي حفاظت كليسا از تاخت وتاز مردم ياغي باروئي برآن بسته شده كه در آن هشت برج نگهباني تعبيه گرديده و  به عنوان يك پايگاه نظامي در آمده است .

كليساي سنت استپانوس از لحاظ معماري خيلي زيباست و هر كاري كه در آن صورت گرفته توام با ظرافت كاريهاي ماهرانه بوده است . سنگهاي روبناي ساختمان طوري ساخته شده اند كه هر بيننده را مجذوب خود و هر اهل هنر را به شگفت وتفكر وا مي دارد .تمام دربهاي ورودي كليسا و اتاق داخل آن گنبدي شكل مي باشد و در سقف گنبد نقاشيهاي رسم شده از لحاظ زيبائي بي نظير است . در سمت جنوب كليسا يك كاروانسراي نيمه مخروب وجود دارد كه براي سكني و اتراق زائرين كه قصد اقامت چندين روز را داشتند طراحي شده بود .

بناي كليسا از سه قسمت مشخص تشكيل شده كه عبارتنداز : 1- برج ناقوس 2- نمازخانه 3- اجاق دانيال

در درب ورودي كليسا به خط نستعليق بر بالاي در زير طاق مدخل كليسا كتيبه اي به چشم مي خورد به سال 1245 هجري – قمري مبني برخريد قريه دره شام جلفا توسط عباس ميرزا نايب السلطنه فرزند فتحعليشاه از محبعلي بيگ نخجواني به مبلغ سيصد تومان و وقف آن بر كليسا است. نقش برجسته هائي از حواريون و قديسين و فرشتگان بر پيشاني طاقهاي اضلاع شانزده گانه كه در حقيقت طاق  گنبد وزيباي نمازخانه كليسا محسوب مي شود مشاهده ميگردد . فضاي داخل كليسا به صورت صليب  مي باشد كه از سه قسمت ايوان نماز ومحراب تشكيل شده است .

در اطراف كليسا درختان سرسبز و بزرگ ، منظره وچهره اي خاص بر طبيعت آنجا مي بخشد كه متاسفانه به علت عدم رسيدگي در چندين سال گذشته بعضي از درختان خشك گرديده وچهره اي نامطلوب بر آنها داده است .

بهترين نقشي كه مي توان بر كليسا داد نقش موزه منطقه است . بطوريكه براي جذب مردم به كليسا (موزه) سروسيهاي اياب وذهاب در روزهاي معيني ايجاد شودضمن اينكه از هر بيننده موزه مبلغي دريافت ميگردد تا هم منبع درآمدي براي دولت باشد وهم مردم بصورت كنترل شده بر آن وارد شوند واز آ‌ن ديدن نمايند . البته به غير از فصلهاي سرد بطور متوسط در طول هفته صدها نفر از كليسا ديدن مي نمايند كه افراد غير بومي سهم بسزايي را به خود اختصاص مي دهند. با توجه مسئولين منطقه ونهادهاي مربوط در شناساندن هرچه بيشتر اين اثر باستاني مي توان ميزان بازديد كنندگان را هر چند برابر نمود .

 2-كليساي چوپان (كليساي حضرت مريم)

    كليساي چوپان تقريبا در 5 كيلومتري غرب جلفا در مسير جاده جلفا  - سد ارس در ميان كوه هاي  رسوبي سرخ رنگ قرار گرفته است و طوري در آنجا مكان گزيده كه جزء طبيعت لاينفك آنجا درآمده است . اين كليسا درسال 1518 ميلادي احداث گرديده و چنانچه ازنام آن قابل استنباط است شايد اين كليسا براي چوپاناني كه مشغول چراي حيوانات در مراتع آنجا بودند طراحي شده تا آنها براي به عمل آوردن فيوضات خود به روستاهاي دره شام و فرهادي مراجعت نكنند . پوسته خارجي كليسا به وسيله سنگ ساخته شده و داراي يك گنبد كوچكي مي باشد كه اخيرا مرمت گرديده است . داخل كليسا خيلي كوچك است وبيش از ده نفر در آن نمي تواند جاي گيرد .طاقهاي آن نيز بمانند كليساهاي ديگر جناغي شكل است .

چندين سال قبل كليسا بصورت مخروبه مشاهده مي گرديد واخيرا از طرف ميراث فر هنگي مرمت گرديد و هويت قبلي خويش را باز يافته است .لازم به توضيح است قرينه كليساي چوپان درست در مقابل آن و در طرف  جمهوري نخجوان با همان قدمت بنا شده وفعلا پا برجاست .

 3-كليساي فرهادي

    كليساي فرهادي در حدود  18 كيلومتري غرب جلفا نزديك پاسگاه فرهادي و دو كيلومتري از جاده انحرافي سنت استپانوس قرار گرفته است .در اطراف كليساي فرهادي روستايي با نام فرهادي وجود داشت كه سنگهاي بناي آن وچندين ديوار مساكن روستا همچنان باقي است كوچه هاي روستا و مسا كن با آن كه تخريب با زمين يكسان شده است ولي كاملا قابل تشخيص است.

مساحت اين كليسا بزرگ است ولي فقط يك سالن شامل مي شود ومانند كليساي سنت استپانوس داراي معماري غني وزيبائيست .داخل عبادتگاه اين كليسا ازكليساهاي مذكور بزرگ به نظر مي رسد .ستون هاي داخل كليسا خيلي كلفت و حجيم و زيباست با آنكه از تاريخ آن بيش از 500 سال مي گذرد با اين حال بناي آن همچنان در مقا بل عوامل طبيعي مقاومت كرده است . اين كليسا متعلق به روستا بود و مردم روستاي فر هادي در آن به عبادت مي پرداختند . در ساخت اين كليسا و مساكن روستا از سنگها و مصالح بومي استفاده شده است و طبيعت كليسا به علت نبوده آب، لخت بوده و هيچگونه درختي بر اطراف آن وجود ندارد . ولي چون از پائين دست آن رودخانه ارس مي گذرد وكليسا مشرف به رودخانه مي باشد از اين نظر داراي منظره اي خاص است .

درب ورود وخروج كليسا خيلي كوچك است وبر بالاي آن يك سنگي كه با حروف ارضي نوشته شده ، وجود دارد . طاقهاي داخل كليسا بصورت جناغي بوده واز بالاي طاقها نورگيرهايي تعبيه گرديده تا بتواند نور كافي را ارئه وهواي داخل را تهويه نمايد .

 4 ـ حمام باستاني جلفا

    اين حمام در جنوب شرقي جلفا وجنب اداره ذوب آهن در ميان مساكن كهنه وفرسوده قرار گرفته ويكي از حمامهاي زيباي آذربايجان با معماري جالب وعالي است .

حمام جلفا بيشتر براي خدمات رساني بهداشتي به مسافرين وارد شده به جلفا عمل مي كرد كه پس از مسدود شدن مرز شوروي سابق وعدم تردد ميان دو طرف اين بنا مورد بي توجهي قرار گرفت وتخريب شد .

از لحاظ خصوصيات فيزيكي بافت حمام شبيه حمام روستاي كردشت است وستونهاي حمام از سنگهاي مخروطي شكل تشكيل يافته و در روي ستونها سنگهاي مقدس تعبيه شده است . طاقهاي حمام جناغي شكل بوده واز آجر ساخته شده است . اين حمام از يادگارهاي دوره قاجاريه است واز لحاظ عظمت معماري كسري از حمام كردشت ندارد وبه نظر مي رسد از لحاظ زير بنا از حمام كردشت بزرگتر باشد . با اين فرق كه در حمام كردشت نقش ونگارهائيكه صورت گرفته بر ظرافت حمام مذكور نسبت به حمام جلفا افزوده است .

حمام تا دو سال قبل مخروبه اي بيش نبود وسقف قسمتي از حمام فرو ريخته وخاك تمام نقاط آن را فرا گرفته بود . ولي خوشبختانه اخيرا سازمان ميراث فرهنگي در جهت مرمت آن برآمده و سقف حمام را مرمت وداخل آن راتميز وحوض هاي داخل حمام نمايان شده است .

براي اينكه حمام را بتوان بعنوان يك يادگار باستاني با موفقيت نگهداري كرد اولين كار  اين است كه مساكن مخروبه اطراف حمام كوبيده شده ودر اطراف حمام يك پارك زيبا طراحي گردد وبه حمام نقش نمايشگاه ويا موزه يا در كل نقش فرهنگي داده شود .

 5 ـ حمام كردشت

    روستاي كردشت تقريبا در 75 كيلومتري شرق جلفا در كنار رودخانه ارس و مرز ارمنستان وايران قرار گرفته و در غرب روستاي كردشت يك حمامي وجود دارد كه يكي از زيباترين حمامهاي آذربايجان با معماري جالب وآهك بريهاي زيبا وعالي است .

اين حمام در ميان باغات بزرگ و وسيع كردشت در محيطي با چشم اندازي زيبا التجاء يافته و طوري با باغ عجين خورده كه انفكاك آن غير ممكن است و ورود به آن فعلا از پشت بام صورت مي گيرد كه توسط يازده پله به هشتي اول به ابعاد 5/3 ´ 5/3 وبه ارتفاع 5/4 متر به صورت هشت است كه دو ضلع آن را راه پله هاي پشت بام و ورودي قبلي حمام كه با خشت بسته شده تشكيل مي دهند . از ضلع ديگر مي توان وارد رخت كن يا سربينه شد .

سربينه حمام به شكل هشت ضلعي به اضلاع 5/3 متر وارتفاع 5/8 متر مي باشد كه گنبد بزرگ آن بر روي مرزها وهشت سنون سنگي هشت بر استوار شده است . همه ستونها داراي سر ستونهاي مقرنس هستند كه بوسيله ملات سرب مذاب به ستونها وصل شده اند . گنبد سر بينه داراي كاربندهاي جالب مزين به آهك بريهاي زيباست . سكوهاي رخت كن با طاق ضربي پوشيده و در زير آن كفش كن هائي تعبيه گرديده ، در كنار سربينه ،هشتي كوچك ديگري وجود دارد كه قبلا ورود به حمام از طريق آن نيز صورت مي گرفته است . سربينه به وسيله راهروئي منكسر ويك هشته به گرمخانه متصل مي شود . دو توالت با حوضچه نيز در سمت چپ هشتي قرار دارد . قسمت گرمخانه فضائي است كه از چهار ستون سنگي بر دو حوض بزرگ مستطيل شكل واتاقي با گنبد قيراندود  - تشكيل يافته است . نور داخل سربينه و گرمخانه به وسيله روزني كه در نوك گنبد قرار دارد تامين مي شود . در سمت انتهائي گرمخانه خزينه اي به ابعاد             85 /3 ´25/3 واقع است كه در حدود 10/1 متر از گرمخانه ارتفاع دارد و به وسيله دو پله مي توان به آن راه يافت. در وسط آن تيان بزرگ حمام كه جنس آن از آلياژ محكمي موسوم به هفت جوش است قرار دارد . معمار حتي از تزئينات مفصل در خزينه نيز خوداري ننموده وآهك بريهاي زيبائي را به معرض نمايش گذارده است كه توجه هر بيننده را به خود جلب مي كند . متاسفانه  اين تزئينات براثر مرور زمان آسيب فراواني را به خود ديده است . در تاريخ ساخت اين حمام دونظر متفاوت جاري است كه بعضي را اعتقاد بر اين است كه سابقه ساخت اين حمام مقارن با ساخت حمام شيخ بهايي ، اصفهاني است كه در زمان شاه عباس احداث گرديده و بعضي ديگر نيز اين حمام را از آثار دوره قاجاريه اطلاق كرده كه به وسيله عباس ميرزا (نائب السلطنه) در هنگام جنگ دوم ايران و روس در كنار اربابي وي ساخته شده است تا سپاهان ايران كه در اين حدود مستقر و يا فعاليت نظامي مي كردند استحمام كنند .

اين حمام به دنبال پيگيريهاي چندين ساله فعلا با همت سازمان ميراث فرهنگي در حال مرمت مي باشد .

 6-كول تپه( كولان تپه)

    در 20 فرسنگي جنوب شهر جلفا ميان دو قسمت هادي شهر تپه مصنوعي به اسم كول تپه يعني تپه خاكستر مشابه تپه هاي عيني كه در اغلب نقاط كشور به خصوص آذربايجان موجود است ديده مي شود . اين تل خاكستري با ارتفاع 15 متر از سطح زمين مي باشد .با اينكه اكنون سالييان درازي است خاك آن را مرتبا به عنوان كود كشاورزان به مزارع خود مي برند اكنون متجاوز از چهار هكتار وسعت با همان ارتفاع موجود است . چنانچه از اسم آذربايجان قابل مستفاد است مردم اين ديار آتش پرست بودند و در تمام مناطق و قطبهاي جمعيتي آتشكده هايي براي پرستش مردم تعبيه شده بود .تاريخچه كول تپه به قبل از اسلام به زمان زرتشت منتهي مي شود .ذكر اين نكته خالي از لطف نيست  با توجه به اينكه مردم آذربايجان آتش پرست بودند به آن خاطر است كه امروز نيز وقتي بر روي آتش آب مي ريزند تا باعث خاموش شدن آن شود كلمه مقدس ((بسم الله))را زير زبان جاري مي كنند .

  7ـ پل ضياء الملك نخجواني

    ستون وسط پل در ميان رودخانه ارس واقع گرديده  موقع كم آبي رودخانه بسان تپه سنگي در وسط مشاهده مي شود ، ولي پايه مقابل كه در جمهوري آذربايجان باشد ، به علت  آنكه در بستر رودخانه ارس واقع گرديده بر اثر گذر زمان و زياد شدن آب رودخانه و خارج شدن از بستر دائميش وعدم توجه مورد تخريب و شستشو قرار گرفته است . چشم انداز اين پايه خيلي زيبا و ديدني  است چون در مقابل روستاي زيبا و سرسبزگلستان (جمهوري خود مختار نخجوان ) كه در كنار آن رودخانه ارس با تمام زيبائيهايش جاريست ساخته شده است .

   8ـ كاروانسراي شاه عباس 

    كاروانسراي شاه عباس تقريبا در 500 متري پاسگاه شاه عباس در غرب جلفا جاي گرفته و اين بنا مشرف بر رودخانه ارس احداث گرديده است . شاه عباس صفوي براي آسايش وامنيت كاروانها ومردم به احداث 999 بنا  در ايران اقدام كرد و اكثريت آنها را حمامها و كاروانسراها تشكيل مي دادند . كاروانسراها در فواصلي طراحي وساخته شده بودند كه كاروانان مثلا صبح پس طي طريق در ظهر به كاروانسراهايي برسند و درآن جا استراحت و به غذا خوري بپردازند .وحتي روستاها به همين منوال طراحي شده اند و اكثر آنها در فواصلي از همديگر قرار گرفته كه در عرض حداكثر 4 ساعت مي شود با پاي پياده بر ديگري دسترسي پيدا كرد .

اين كاروانسراها هر چند تخريب گشته ولي قسمتهاي باقي مانده آن مؤيد زيبايي آن مي باشد . اين بنا با معماري سبك صفويه ساخته شده و در داخل كاروانسراها اتاقهايي جايگذاري شده بود كه مردم به صورت جداگانه وخانوادگي در آنها استراحت مي كردند .

دربناي اين ساختمان اكثرا از سنگهاي بومي استفاده گرديده وطوري از سنگها طاقهايي ساخته شده كه در عين زيبايي نشانگر عظمت معماري به سبك صفوي است .(در سالهاي اخير در معماري منازل مسكوني از طاقهاي شاه عباس كه جلوه اي خاص به بافت مساكن مي دهد استفاده مي گردد .) ولي متاسفانه اكثريت مساحت بنا تخريب گشته وقسمتهاي باقي مانده نيز به علت عدم توجه مسئولين سازمان ميراث فرهنگي در حال ريزش مي باشد .

 9 ـ قلعه عباس ميرزا

    قلعه عباس ميرزا بر فراز كوههاي سنگي قره داغ در سمت مغرب روستاي كردشت در كنار جاده شوسه خداآفرين و جلفا قرار گرفته است . قلعه عباس ميرزا چنان كه از اسم آن بر مي آيد در زمان وليعهدي عباس ميرزا ساخته شده است  ساخت قلعه از پايين كوه واز ميان باغها با گل رسي شروع شده است و هر چه به دامنه كوه حركت كنيم مصالح ديوار به سنگ تبديل شده است . ديوار قلعه با برجهاي بلند وسهمگين بسان شمشيري بر دامنه كوه نشسته و آن را دو نيم كرده است .

برجهاي قلعه به صورت دايره اي و يا مكعبي شكل بوده و ارتفاع آنها بيش از 5 متر مي باشد . اين قلعه براي نقش حفاظتي و امنيتي ساخته شده بوده و به وسيله اين قلعه نگهبانان كاملا مي توانستند محيط اطراف را از بلندي تحت كنترل خويش در آورند .

هرچند قسمتهاي پايين به علت اينكه از گل ساخته شده است فرسايش يافته وتخريب گشته ولي با اين حال با گذشت بيش از 250 سال از تاريخ ساخت آن همچنان پابرجا مانده است .

خوشبختانه سازمان ميراث فرهنگي در جهت حفظ چنين يادگارهاي با ارزش گذشتگان قدمي برداشته ودر جهت مرمت آن برآمده است .

 10ـ امام زاده دوزال

    امامزاده دوزال (امامزاده شعيب) در روستاي دوزال واقع و در حدود 71 كيلومتري شرق جلفا بر فراز كوهي قرار گرفته كه مشرف به رود ارس و مرز ارمنستان مي باشد . با توجه به شيوه معماري وكتيبه هاي نيمه ويران بنا مي توان آن را به اواخر قرن هفتم يعني دوره ايلخاني (سلجوقي) نسبت داد .

بقعه آن به صورت برج هشت ضلعي آجري بلند است كه بر روي يك قاعده سنگي استوار گرديده است. در هر ضلع طاقهائي بلند با طاقي جناغي بچشم مي خورد كه از يك نواختي نماي خارجي برج مي كاهد .

در قسمت فوقاني برج حاشيه اي از تزئينات معرق با كاشي هاي لاجوردي و فيروزه اي به عرض 110 سانتي متر دور تا دور بنا به چشم مي خورد كه متاسفانه قسمت زيادي از آن فرو ريخته وآنچه به جاي مانده نشانگر ذوق و سليقه آن دوره مي باشد .

در قسمت غربي برج نيز در فرورفتگي كتيبه اي از كاشي فيروزه اي نصب گرديده كه بر روي آن عبارت (عمل استاد محمدبن جمال احمد) خوانده مي شود.اين كتيبه بر اثر مرور زمان آسيب ديده است . برج داراي گنبد دو پوش است . طبقه همكف برج داراي سر در ورودي با كتيبه هاي در حال ريزش مي باشد و  ورودي غربي توسط اتاقي الحاقي قديمي دوزال متصل مي شود از همين اتاق مي توان وارد زير زمين و محل اصلي مقبره شد . در وسط سردابه بر روي آن جرزهاي اطراف قرار گرفته است . ودر سمت راست سردابه قبر موسوم به امامزاده شعيب قرار دارد . الحاقي جنبي آن كه بعد از برج ساخته شده شامل مهمانسرا ومسجد و قهوه خانه مي باشند .

  11 ـ آسياب خرابه

    آسياب خرابه در حدود 5 كيلومتري از جاده اصلي و سر راه روستاي الوان در پاي كوه كيامكي داغ قرار گرفته است.گويند ابتدا مردم روستاي هلق در اطراف آسياب خرابه سكني داشتند بعلل اجتماعي و يا امنيتي آن جا را تخليه و نزديك روستاي ايري و از آنجا به دامنه كوه كيامكي داغ رفته اند چون مساكن مردم هلق در آنجا تخريب شده بود آسياب خرابه سابقا به هلق خرابه گفته مي شد .ولي با گذشت زمانهاي متوالي و زياد ، هلق خرابه به خرابه ديرمان (آسياب خرابه )تغير نام يافت .در حال حاضر چندين دهه است كه به آنجا خرابه ديرمان (آسياب خرابه) اطلاق مي شود . مزارع اطراف متعلق به كشاورزان هلق مي باشد كه بعلت دوري از روستا مورد كشت و برداشت قرار نميگيرد.

در آنجا آسيابي وجود داشت كه با آب كار ميكرد و روستاهاي اطراف آسياب خرابه ، از آن براي آسياب كردن گندمهاي خود استفاده مي كردند . تمام سنگهاي بالاي آسياب خرابه آهكي بوده و بوسيله رسوب گذاري آب شكل گرفته و داراي فرمهاي بخصوصي است . خود سنگ آسياب خرابه آهكي و داخل آن مشتمل بر حفره اي بوده كه آب از داخل آن با قدرت فراوان به بيرون مي جهيد و باعث چرخيدن سنگ مي شد .

آسياب در قسمت جنوبي ريزشگاه فعلي قرار دارد كه بعلت عدم توجه مردم و ورود وسايل مكانيزه كشاورزي به منطقه اي خراب شده تبديل شده . مكان ياد شده ازلحاظ چشم انداز و زيبائي از نقاط  منحصر به فرد محسوب شده ومعادلي براي خود ندارد . آب فراواني از بالاي پرتگاه و از نوك علفها بصورت قطراطي به پائين فرو مي ريزد و تمثيل بارش باران را در ذهن هر انسان مجسم مي سازد. آسياب خرابه در هر سال بيش از هزاران نفر را بصورت اردوهاي سياحتي و تفريحي بر خود مي پذيرد وهر روز از اقصي نقاط آذربايجان مشتاقان آرامش وسكوت در آنجا به ترميم روحيات خويش مي پر دازند . در مقابل آبشار آسياب خرابه وبخش غربي دره كه آب جريان دارد رسوبات زميني بصورت طاق مانند بوده و      لايه هاي زمين حالت طاقديس ناوديس دارد و از لحاظ زمين شناسي بهترين مكان محسوب مي شود . چنانچه قبلا ذكر گرديد سنگهاي شرق آسياب خرابه داراي بافت آهكي مي باشد كه از رسوب گذاري آن شكل گرفته و به نوعي تراورتن تبديل شده است .در بعضي جاها روي اين سنگها گياهاني يافت مي شود كه پس از جوش خوردن سنگ ، و به فسيل تبديل گرديده است .

در ضلع جنوبي اين مكان بزرگترين قله منطقه بنام كيامكي داغ با تمام زيبائي هايش جلوه گر است اين كوه هر ساله ده ها كوه نورد را پذيراست ودر بهترين مكان هاي خود جاي مي دهد كه يكي از آنها ماهاران قشلاق مي باشد اين مكان  از لحاظ سرسبزي بي نظير است وتمام منطقه را زير چشم انداز خويش دارد . و همه ساله در فصول گرم پذيراي افراد زيادي مي باشد ماهاران داراي دو آبشار بسيار ديدني بوده كه آبهاي معدني در چندين نقطه از زمين مي جوشند مردمان منطقه به دليل دوري وصعب العبور بودن رغبتي جهت ديدن منطقه ندارند به همين دليل توريستها از وجود چنين منطقه اي در شهرستان نا آگاه مي باشند .